Βενεζουέλα: Τι προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο;

Μια ανάλυση του Christoph Kehlbach, νομική συντακτική ομάδα της ARD

 Ήταν μια «λαμπρή» στρατιωτική επιχείρηση, δηλώνει ο Αμερικανός Πρόεδρος Τραμπ. Πώς πρέπει όμως να αξιολογηθεί η επίθεση στη Βενεζουέλα και η αιχμαλωσία του Προέδρου Μαδούρο βάσει του Διεθνούς Δικαίου;

Οι ΗΠΑ εξαπέλυσαν στρατιωτικά πλήγματα εναντίον στόχων στη Βενεζουέλα. Σύμφωνα με δήλωση του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, οι αμερικανικές δυνάμεις αιχμαλώτισαν επιπλέον τον Πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο και τον απομάκρυναν από τη χώρα. Ο Τραμπ έκανε λόγο μέσω της πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης "Truth Social" για ένα «επιτυχημένο πλήγμα μεγάλης κλίμακας». Σύμφωνα με ειδικούς, η ενέργεια αυτή δύσκολα μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του Διεθνούς Δικαίου.

Βασική αρχή: Η απαγόρευση χρήσης βίας

Κατά κανόνα, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, τα κράτη υποχρεούνται να αλληλεπιδρούν ειρηνικά μεταξύ τους. Η νομική βάση γι' αυτό βρίσκεται στον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), ο οποίος ορίζει την απαγόρευση χρήσης βίας στο διεθνές δίκαιο. Συγκεκριμένα, το Άρθρο 2 αναφέρει: «Όλα τα μέλη στις διεθνείς τους σχέσεις θα απέχουν από την απειλή ή τη χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους, ή από οποιαδήποτε άλλη ενέργεια ασυμβίβαστη με τους σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών».

Ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Christoph Safferling από το Πανεπιστήμιο Friedrich-Alexander στο Erlangen δηλώνει: «Οι αεροπορικές επιθέσεις και η παρουσία στρατευμάτων σε ξένο έδαφος αποτελούν παραβίαση της απαγόρευσης χρήσης βίας».

Καμία περίπτωση αυτοάμυνας

Υπάρχει μόνο μία εξαιρετική περίπτωση που επιτρέπει την παρέκκλιση από την απαγόρευση βίας: το δικαίωμα στην αυτοάμυνα. Αυτό αναφέρεται επίσης ρητά στον Χάρτη του ΟΗΕ. Ένα κράτος μπορεί να χρησιμοποιήσει στρατιωτικά μέσα εάν δεχθεί το ίδιο επίθεση. Στις νόμιμες αμυντικές ενέργειες περιλαμβάνονται τότε και πλήγματα κατά στρατιωτικών στόχων στο έδαφος του επιτιθέμενου κράτους.

Αυτή η κατάσταση όμως δεν ισχύει στην παρούσα περίπτωση, υποστηρίζει ο καθηγητής Safferling: «Ένας "πόλεμος κατά της τρομοκρατίας" ή ένας "πόλεμος κατά των ναρκωτικών", όπως κηρύχθηκε από τις ΗΠΑ, δεν έχει νομική ισχύ και δεν δικαιολογεί τίποτα».

Στην ίδια άποψη συγκλίνει και ο καθηγητής Pierre Thielbörger, εκτελεστικός διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνούς Δικαίου Ειρήνης και Ανθρωπιστικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Ruhr του Bochum: «Αν και οι ΗΠΑ ισχυρίζονται εν μέρει ότι ενεργούν σε αυτοάμυνα, το σενάριο ότι υπήρξε ή επίκειται άμεσα ένοπλη επίθεση από τη Βενεζουέλα κατά των ΗΠΑ είναι μάλλον παράλογο».

Παράνομη βάσει Διεθνούς Δικαίου και η αιχμαλωσία του Μαδούρο

Επίσης, «η βίαιη σύλληψη ενός αρχηγού κράτους άλλης χώρας στο έδαφος αυτής της χώρας συνιστά παραβίαση του Χάρτη του ΟΗΕ βάσει του Διεθνούς Δικαίου», αναφέρει ο ειδικός Safferling. Αν και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο επιτρέπει τη σύλληψη μαχητών ως αιχμαλώτων πολέμου —κάτι που σύμφωνα με τον Pierre Thielbörger θα μπορούσε καταρχήν να ισχύει και για έναν αρχιστράτηγο όπως ο Μαδούρο— «πρέπει εδώ να ληφθεί υπόψη ότι είναι ο Πρόεδρος της Βενεζουέλας και, ως εκ τούτου, η σύλληψή του παραβιάζει την κρατική ασυλία της χώρας».

Τίποτα από αυτά δεν αλλάζει από το γεγονός ότι ο Μαδούρο κατηγορείται για πολυάριθμα εγκλήματα και διαθέτει περιορισμένη νομιμότητα στο αξίωμά του. «Από τη σκοπιά του Διεθνούς Δικαίου, ο Νικολάς Μαδούρο ήταν ο εν ενεργεία Πρόεδρος της χώρας μέχρι τη στιγμή της σύλληψής του», τονίζει ο καθηγητής Thielbörger.

Οι βίαιες αλλαγές καθεστώτος δεν είναι κάτι νέο

Είναι ωστόσο αμφίβολο αν θα υπάρξουν διεθνείς κυρώσεις για τις ενέργειες των ΗΠΑ. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών θα μπορούσε θεωρητικά να λάβει αναγκαστικά μέτρα, όμως οι ΗΠΑ διαθέτουν δικαίωμα βέτο (veto).

Επιπλέον, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Μαδούρο δέχεται έντονη διεθνή κριτική, λέει ο Pierre Thielbörger. «Υπάρχουν πολλές καταγγελίες για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (από τον Μαδούρο), οπότε οποιαδήποτε κριτική για τις τρέχουσες παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου ενδέχεται να μην εκφραστεί με ιδιαίτερη θέρμη».

Δεν είναι η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ επιβάλλουν αλλαγή καθεστώτος με στρατιωτικά μέσα στην Κεντρική ή Νότια Αμερική: Τον Δεκέμβριο του 1989 —επί προεδρίας George H.W. Bush— ο αμερικανικός στρατός ανέτρεψε τον Μανουέλ Νοριέγκα, ο οποίος ήταν τότε ηγέτης του Παναμά. Αργότερα, ο Νοριέγκα παραπέμφθηκε σε αμερικανικό δικαστήριο και τελικά καταδικάστηκε. Εκείνη την εποχή υπήρξε επίσης διεθνής κριτική για τη δράση των ΗΠΑ, όμως δεν υπήρξαν αξιοσημείωτες κυρώσεις ή άλλες συνέπειες.