Δίστομο 1944: Το χρονικό της ναζιστικής θηριωδίας που συγκλόνισε την ανθρωπότητα

Ήταν 10 Ιουνίου 1944 όταν γράφτηκε μία από τις πιο μαύρες και αιματοβαμμένες σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η ναζιστική θηριωδία στο Δίστομο στοίχισε τη ζωή σε 218 ανθρώπους, σε μια προμελετημένη επιχείρηση αντιποίνων και γενοκτονίας που άφησε ανεξίτηλο το σημάδι της στον χρόνο.

Κάθε χρόνο, ο Δήμος διοργανώνει εκδηλώσεις τιμής και μνήμης, υπενθυμίζοντας ότι κανείς δεν έχει το δικαίωμα να ξεχάσει τη φρίκη του φασισμού.

Το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού: Τόπος αιώνιας μνήμης

Για την ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας, στο Δίστομο λειτουργεί το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού. Στεγασμένο από το 2005 στο χώρο του παλιού Δημοτικού Σχολείου (διαγώνια από το Δημαρχείο), το μουσείο αποτελεί έναν ζωντανό πυρήνα μνήμης:

• Η εμβληματική μορφή: Στην είσοδο δεσπόζει η φωτογραφία της Μαρίας Παντίσκα-Μίχα (απεβίωσε το 2009 σε ηλικία 84 ετών), η οποία έγινε παγκοσμίως γνωστή από το εξώφυλλο του περιοδικού LIFE τον Νοέμβριο του 1944, αποτυπώνοντας τον απόλυτο θρήνο της Ελλάδας.

• Οι δύο όροφοι της ιστορίας: Στον πρώτο όροφο βρίσκονται οι φωτογραφίες όλων των θυμάτων, καθώς και ειδικό αφιέρωμα στο οστεοφυλάκιο που βρίσκεται στο Μαυσωλείο, στον λόφο Κάναλες. Στον προθάλαμο εκτίθενται σπάνια ντοκουμέντα, εφημερίδες και περιοδικά της εποχής.

Το ιστορικό πλαίσιο: Το αμόκ της γερμανικής υποχώρησης

Τον Ιούνιο του 1944, τα νέα από το μέτωπο ήταν ελπιδοφόρα για τους Συμμάχους, καθώς στις 6 Ιουνίου είχε πραγματοποιηθεί η απόβαση στη Νορμανδία. Βλέποντας το τέλος της αυτοκρατορίας τους να πλησιάζει, οι Γερμανοί κατακτητές καταλήφθηκαν από αμόκ καταστροφής, εκδίδοντας απάνθρωπες διαταγές γενοκτονίας: «Ένας Γερμανός σκοτωμένος – πενήντα Έλληνες, δέκα Γερμανοί – ένα χωριό».

Στόχος των Ναζί ήταν ο εκφοβισμός των αμάχων ώστε να σταματήσουν να ενισχύουν τις αντάρτικες ομάδες της περιοχής.

Η πορεία του θανάτου και η ενέδρα στο Στείρι

Το πρωί της 10ης Ιουνίου, μια φάλαγγα 7 αυτοκινήτων με στρατιώτες των Ες-Ες (2ος λόχος του 2ου τάγματος του 7ου Συντάγματος της 1ης Μεραρχίας με έδρα τη Λιβαδειά) ξεκίνησε με κατεύθυνση το Δίστομο. Τα δύο προπορευόμενα οχήματα ήταν ελληνικά επιταγμένα, με Γερμανούς στρατιώτες ντυμένους ως «μαυραγορίτες» για να παραπλανήσουν τους αντάρτες. Από τον Καρακόλιθο και μετά, οι Ναζί άρχισαν να σκοτώνουν αγρότες και να συλλαμβάνουν ομήρους.

Φτάνοντας στο Δίστομο, η δύναμή τους ενώθηκε με άλλα 60 αυτοκίνητα που έρχονταν από την Άμφισσα. Ο επικεφαλής των Γερμανών αρνήθηκε να συναντήσει τον Πρόεδρο της κοινότητας, Χαράλαμπος Κίνια, και τον ιερέα Σωτήρη Ζήση. Αφού απέκλεισαν το χωριό, ένα τμήμα της δύναμης κατευθύνθηκε προς το Στείρι, όπου έπεσε σε ενέδρα των ανταρτών.

Στη μάχη που ακολούθησε σκοτώθηκε ο Έλληνας οδηγός του πολιτικού οχήματος και τραυματίστηκε θανάσιμα ο Γερμανός βαθμοφόρος Τεό. Επιστρέφοντας έξαλλος στο Δίστομο, ο λοχαγός Λάουτενμπαχ διέταξε την πλήρη εξόντωση του πληθυσμού.

Η Σφαγή: Ένας σύγχρονος Γολγοθάς

Οι κάτοικοι που δεν πρόλαβαν να διαφύγουν από το Διάσκελο —τη μόνη αφύλακτη δίοδο— κλείστηκαν στα σπίτια τους. Οι Γερμανοί στρατιώτες εισέβαλαν με εφ’ όπλου λόγχη, σφάζοντας, καίγοντας και λεηλατώντας.

Γέροντες, γυναίκες και βρέφη λίγων ημερών εκτελέστηκαν με πρωτοφανή αγριότητα. Ακόμα και τα ζώα του χωριού εξολοθρεύτηκαν. Όταν έπεσε η νύχτα και οι σφαγείς αποχώρησαν, το Δίστομο βυθίστηκε στη σιωπή του θανάτου, ενώ στους δρόμους περιπλανιόνταν ορφανά παιδιά και άνθρωποι που είχαν παραφρονήσει από τη φρίκη. Οι βιαιότητες και το πλιάτσικο συνεχίστηκαν και τις επόμενες ημέρες.

Η ειρωνεία της δικαιοσύνης: Μετά τον πόλεμο, ο Χανς Ζάμπελ, ένας από τους υπεύθυνους του εγκλήματος, συνελήφθη στο Παρίσι και εκδόθηκε στην Ελλάδα. Ωστόσο, προτού δικαστεί, ζητήθηκε από την τότε Δυτική Γερμανία, όπου τελικά αφέθηκε ελεύθερος.

Το επόμενο χτύπημα: Το Ολοκαύτωμα στο Καλάμι Βοιωτίας

Μόλις μία ημέρα μετά, στις 11 Ιουνίου 1944, οι ίδιοι ναζί σφαγείς, αφού «γιόρτασαν» το μακελειό στη Λιβαδειά, έστησαν μπλόκο στο χωριό Καλάμι. Συγκέντρωσαν 26 ανθρώπους, τους χώρισαν σε άνδρες και γυναίκες και τους εκτέλεσαν εν ψυχρώ.

Στη συνέχεια, πέταξαν τα πτώματα μέσα σε ένα σπίτι και τους έβαλαν φωτιά για να τα απανθρακώσουν, προχωρώντας παράλληλα σε πλήρη λεηλασία της περιοχής, κλέβοντας ακόμα και τις αποθήκες του Ερυθρού Σταυρού. Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες ήταν μέλη των οικογενειών Σλατινόπουλου (συμπεριλαμβανομένου ενός αβάπτιστου κοριτσιού) και Νάκου.

Οι Ναζί αξιωματούχοι του εγκλήματος

Όπως διασταυρώθηκε ιστορικά, οι επικεφαλής των δυνάμεων σε Δίστομο και Καλάμι ήταν:

• Rickert: Ταγματάρχης των S.S., Στρατιωτικός Διοικητής Λεβαδείας.

• Zabel: Υπολοχαγός των S.S., Φρούραρχος Λεβαδείας.

• Copenfer: Λοχαγός των S.S. Λεβαδείας.

• Karl Kaze Paar: Ανθυπολοχαγός, Διοικητής της Γκεστάπο Λεβαδείας.

• Willy Jannis: Επιλοχίας, Υποδιοικητής της G.F.P. Λεβαδείας.

• Johanna: Φροϊλάιν, διερμηνέας.

Σήμερα, ένα λιτό μνημείο στην άκρη του δρόμου στο Καλάμι και το επιβλητικό Μαυσωλείο στο Δίστομο κρατούν τη μνήμη των θυμάτων ζωντανή, ως μια αιώνια υπενθύμιση του τι μπορεί να προκαλέσει το φασιστικό σκοτάδι.

Το άρθρο βασίστηκε σε στοιχεία από το οδοιπορικό του δημοσιογράφου Νάσου Μπράτσου, καθώς και σε ιστορικές μαρτυρίες του Διστομίτη Στάθη Σταθά, όπως αυτές έχουν καταγραφεί από τον Δήμο Διστόμου.

Φωτογραφίες: ΔΟΡΥΦΟΡΟΣ