Μία προσέγγιση των προκλήσεων της μετανάστευσης των Ελλήνων στη Γερμανία οδεύοντας προς την τέταρτη γενιά

Του Αρχιμανδρίτη Γεωργίου Σιώμου

Το γεγονός της εξελίξεως/μετεξελίξεως της κοινωνίας εν γένει, της ελληνικής παροικίας στην Γερμανία εν συνεχεία και των ενοριών αντιστοίχως αποτελεί αντικείμενο απόψεων, μελετών και όλο και περισσότερο ερευνών στις οποίες πολλές φορές έχω καλεστεί να καταθέσω προσωπικές εμπειρίες στο φάσμα της ιδίας βιογραφίας αλλά και ευρύτερης πορείας. Ανήκω στους κληρικούς της Μητροπόλεως μας που προέκυψαν από τους ομογενείς, οπότε μπορώ να προσφέρω αυτό το κομμάτι των προσωπικών εμπειριών άλλα και την εμπειρία που απέκτησα δια των διαφόρων επιτροπών, οικουμενικών συμβουλίων, μεταφράσεων στον θεολογικό χώρο και κοινωνική εργασία στο πλαίσιο των μεταναστευτικών θεμάτων. 

Ομολογώ ότι το θέμα της μετεξελίξεως της ενοριακής ζωής είναι κάτι που μας είχε απασχολήσει ιδιαίτερα μετά το 2009 και πάλι έντονα το 2014/16 με το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα της λεγόμενης οικονομικής κρίσεως, όπου υπήρχε και μεγάλο ενδιαφέρον από γερμανικής πλευράς να αντιμετωπιστούν τα θέματα ενσωμάτωσης αυτών των ανθρώπων στην εδώ κοινωνία. Τότε βέβαια οι εξελίξεις, τουλάχιστον στις ενορίες στο Μόναχο, ήταν μία θα λέγαμε επιστροφή σε ελληνικά δεδομένα, ιδιαίτερα αν δει κανείς το κομμάτι της γερμανικής γλώσσας στις ιερές ακολουθίες.

Θέλω να προσπαθήσω να εξηγήσω/αναλύσω τι εννοώ με τα «ελληνικά δεδομένα», παίρνοντας βεβαίως αφορμή από μία αγιογραφική αναφορά. Στο εωθινό ευαγγέλιο της πορείας προς Εμμαούς ο Χριστός ρωτά τους μαθητές «τίνες οἱ λόγοι οὗτοι οὓς ἀντιβάλλετε πρὸς ἀλλήλους…» και του απαντούν ακολουθώντας την παράδοση των ραβίνων με αντερώτηση «σὺ μόνος παροικεῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις;». Σαν να του λένε το κοινώς: «καλά, που ζεις;». Μία ερώτηση που αρκετές φορές μου τέθηκε, άλλες τόσες ρώτησα εγώ άλλους, άλλα και τον εαυτό μου.

Bild Töpferei Noe

Γεννήθηκα λοιπόν στο Ανόβερο, Γερμανίας, από γονείς Έλληνες μετανάστες, που είχαν έρθει εδώ για τα γνωστά σε πολλούς πέντε χρόνια, που γρήγορα μετατράπηκαν στο όνειρο να επιστρέψουν το αργότερο μετά τη συνταξιοδότηση στην Ελλάδα. Πήγα στο γερμανικό δημοτικό της γειτονιάς μου και τα απογεύματα σε ελληνικό σχολείο όπου ένας καταπληκτικός και αφοσιωμένος εκπαιδευτικός, που πληρωνόταν από το γερμανικό δημόσιο, έκανε πολλά περισσότερα απ’ ό,τι θα μπορούσε να ζητήσει κανείς, εμείς σαν παιδιά σίγουρα δεν του το είχαμε ζητήσει.

Υπήρχε η παρέα του γερμανικού σχολείου, δύο γερμανάκια, μία τουρκάλα και ένας ιρακινός, μάλιστα με το εύηχο όνομα Damon. Αντιστοίχως στο ελληνικό σχολείο η ελληνική παρέα. Η ανάμιξη των γονέων στα γερμανικά πράγματα και ζητήματα ήταν περιορισμένη, κυρίως λόγω της γερμανικής γλώσσας, πολλές φορές μάλιστα κάναμε σαν παιδιά δεύτερης γενιάς τους διερμηνείς και μεταφραστές στους γονείς μας. Ποτέ βέβαια, ιδιαίτερα στις συναντήσεις με τους δασκάλους, επιδιώκοντας κάποιο ίδιο συμφέρον. Ήταν ένας ξεκάθαρος άλλος «γερμανικός» κόσμος στις σχολικές εορτές, παιδικά γενέθλια και πολλά άλλα, όπου όταν για παράδειγμα συνειδητοποίησα τι είναι το Mettbrötchen, ωμός κιμάς με κρεμμύδια, αναρωτήθηκα «καλά, που ζούν;». Θα λέγαμε ότι ο φυσικός μας χώρος ήταν μεταξύ των Ελλήνων, ειδικά αφού εκεί βρισκόμασταν οικογενειακώς και ήταν ο χώρος όπου κινούταν και οι γονείς μας άνετα. Μία βασική διαφορά των Ελλήνων δεύτερης γενιάς, σε αντίθεση με τους γονείς τους, είναι ότι δεν έχουν οι ίδιοι κάποια μεταναστευτική ιστορία-εμπειρία. Νοσταλγούμε μία χώρα την οποία δεν ζήσαμε εκτός από τις πολλές, βέβαια πολύ έντονες, παιδικές αναμνήσεις των καλοκαιριών, ίσως σε κάποιες περιπτώσεις και μεγαλυτέρων περιόδων. Όταν στην Ελλάδα μας έλεγαν για ελληνικές σειρές, ή κάτι άλλο κοινώς γνωστό, σηκώναμε τους ώμους, προκαλώντας την ερώτηση, «καλά, που ζεις;»

Κοινά στοιχεία των Ελλήνων δεύτερης, τρίτης ή και τέταρτης γενιάς είναι η δυνατότητα των ανθρώπων αυτών να κινούνται σε δύο κόσμους - πολιτισμούς με ότι συνεπάγεται με αυτό, όπως η διγλωσσία/πολυγλωσσία. Εννοείται ότι διαφέρει, και κατά πολύ σε κάθε περίπτωση, η δυνατότητα έκφρασης ή μάλλον με νεότερη ορολογία η ισχύ της πρώτης και δεύτερης γλώσσας, που δεν εννοεί τη χρονολογική σειρά εκμάθησης, αλλά την «δυνατή» γλώσσα προτεραιότητας, την γλώσσα στην οποία ονειρευόμαστε. Η σειρά αυτή «πρώτης» και «δεύτερης» γλώσσας δεν είναι κάτι στατικό άλλα μεταβαλλόμενο κατά την περίοδο της ζωής του κάθε ανθρώπου. Αυτές οι γενιές έχουν απασχολήσει αρκετά τους κοινωνιολόγους με την ερώτηση, ποια είναι η ταυτότητα τους. Βασικά στοιχεία της ταυτότητος είναι η 1. τυπική εθνικότητα (διαβατήριο), 2. η γλώσσα, 3. η δυνατότητα αποκωδικοποιήσεως του πολιτισμικού κώδικα, όπου εδώ συμπληρώνεται πλέον και από την (4. ) θρησκεία, και 5. ο αυτοπροσδιορισμός.

Όλοι μας γνωρίζουμε εδώ διάφορους συνδυασμούς. Κάποιους με αποκλειστικά ελληνικό ή και γερμανικό διαβατήριο, το οποίο παρά τους φόβους πολλών δεν καθορίζει την ταυτότητα τους. Ανθρώπους που γνωρίζουν ελάχιστα ελληνικά, και έρχεται η εικόνα πολλών ομογενών της Αμερικής στον νου, που όμως «αισθάνονται» Έλληνες. Πάλι περιπτώσεις ανθρώπων που ορίζουν την ταυτότητα τους δια της θρησκευτικής ομολογίας, για να μην αναφέρουμε και σε πολιτικό επίπεδο την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, το σερβοκροατικό ζήτημα ή του Κοσοβοπεδίου. Και τέλος πάντων τον αυτοπροσδιορισμό όταν ένα παιδί, ίσως από λεγόμενο μεικτό γάμο δεύτερης, τρίτης, άλλης γενιάς με ελάχιστα ελληνικά και καθόλου μύηση στα πολιτισμικά προσπαθεί να τονώσει την ελληνική ταυτότητα με την οποία ταυτίζεται δια μέσω μίας έντονης θρησκευτικής αναζήτησης, κάτι το οποίο διαφαίνεται και σε μουσουλμανικές ομάδες άλλα και σε νέους χριστιανούς ιδιαίτερα του χαρισματικού, πεντικοστιανού χώρου, με έναν αξιοσημείωτο φανατισμό αυτών των γενιών στα θρησκευτικά (βλέπε Γαλλία και τους εθελοντές στρατιώτες του Ισλαμικού Κράτους ISIS και την λεγόμενη Gottesreichbewegung).
Η λίστα θα μπορούσε να συνεχιστεί άλλα μείναμε στο δημοτικό οπότε ας συνεχίσουμε εν τάχει.

Μάλλον όμως υπάρχει κάποια μεταναστευτική εμπειρία όταν ἠρθα για σπουδές στο Μόναχο, Βαυαρία, που κάποιοι το θεωρούν βαρύ πολιτισμικό σοκ. Εκεί βέβαια γνώρισα τον σε όλους γνωστό π. Νικόλαο, που αξίζει να τον αναφέρουμε για πολλά, άλλα σήμερα θα περιοριστώ στην ιδιαίτερη του αγάπη για την γλώσσα. Υπάρχουν πάμπολλες περιπτώσεις που ενέπαιζε εμάς τους φοιτητές με τα γλωσσολογικά του, την πήρα (σακούλα), τα κρεατοσφαιρίδια, (κεφτέδες), πινάκια κλπ. και κάθε φορά ακόμη και σήμερα λέμε «καλά, πού ζεί». Σίγουρα όμως έμαθα να προσέχω κάτι τέτοια γλωσσολογικά τα οποία όλοι γνωρίζουμε. Το καλαμάκι τελικά είναι σουβλάκι; Η για τους εδώ ομογενείς, η κάσα που δεν μεταφέρει σορό άλλα μπύρες, και η κέλα που εννοούσε το υπόγειο. Το Μόναχο είναι πολύ πιο κοντά στην Ελλάδα, με τους μεταπτυχιακούς φοιτητές, τους εργάτες μετανάστες όλων των επιπέδων, ιστορικών φάσεων, γενεών κλπ. οπότε μέσα από την συναναστροφή με αυτούς προέκυπταν διάφορες συζητήσεις. Πάτερ γιατί εσείς είστε κουρεμένη, Δεν φοράτε ράσα, μιλάτε με ετερόδοξους, διαβάζετε στα γερμανικά ακολουθίες και πολλά άλλα.

Και εκεί αναρωτήθηκα, «καλά, που ζω;». πολλές φορές δεν μπορούσα καν να σκεφτώ τι εννοούν, γιατί να (μην) έχουμε σχέσεις με ετεροδόξους και αλλόθρησκους, γιατί να (μη) λειτουργούμε σε εκκλησίες τους, γιατί να (μην) μπορώ να μιλήσω γερμανικά (που ακόμη με συγχαίρουν) αφού μου ήταν εντελώς αυτονόητα.

Προσπαθώντας λοιπόν κανείς να αξιοποιήσει τα έως τώρα στο πλαίσιο δράσεων του λεγόμενου «οργανωμένου Ελληνισμού» θα πρέπει να σας απογοητεύσω εάν περιμένετε συγκεκριμένες προτάσεις, ενοριακές δράσεις ή γλωσσικές τάσεις στο θέμα της μετεξελίξεως π.χ. της ενοριακής ζωής καθ’οδόν προς την τέταρτη γενιά. Όλοι μας - όλοι σας γνωρίζετε ότι ο κόσμος μας δεν είναι μία ομογενείς μάζα, ότι δράσεις, πανηγύρια, εορτές και ομάδες κάπου μπορεί να λειτουργούν, αλλού να υπάρχει δυσκολία. Το ότι έχουμε στο Μόναχο μία παιδική χορωδία με συμμετοχή σε διεθνείς διαγωνισμούς και διακρίσεις οφείλετε μεταξύ άλλων και στα πολλά ελληνικά σχολεία από τα οποία διαλέγει η χοράρχης, που επίσης δεν είναι αυτονόητο να υπάρχει, τα παιδιά της χορωδίας, που αλλού δεν μπορεί να γίνει.





Το θέμα της λειτουργικής γλώσσας αν δούμε και πάλι την Αμερική έχει δύο αντίμετρες εξελίξεις. Από την μία βλέπουμε ενορίες σχεδόν να σβήνουν επειδή δεν «πρόλαβαν» την αλλαγή και από την άλλη την προσπάθεια να τονωθεί η ελληνική γλώσσα στα εκκλησιαστικά της Αμερικής όπου κάποιοι ιερείς δυσκολεύονται αρκετά στην ελληνική γλώσσα.

Παρατηρείτε ο αριθμός των παιδιών στα ελληνικά σχολεία να μειώνεται, οι ελληνικοί σύλλογοι να έχουν μία φθίνουσα πορεία (επί των πλείστων) ιδιαίτερα στο κομμάτι του εθελοντισμού, κλασσικές φόρμουλες να μην κινούν το ενδιαφέρον των νεώτερων γενιών, το οποίο δεν έρχεται σε αντιπαράθεση με το επαυξημένο ενδιαφέρον στην παραδοσιακή μουσική, χορευτικά κλπ. άλλα έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα της ιδιωτικοποίησης και της τάσεως «προσωπικής βελτιώσεως».

Θέλω λοιπόν να περιγράψω μία πρόκληση την οποία ζούμε και θα ζήσουμε ακόμη εντονότερα. Καλούμαστε να μιλήσουμε σε μία κοινωνία ανθρώπων που για διαφόρους λόγους σχετίζεται-ταυτίζεται με τον Ελληνισμό/oρθοδοξία με βάση τα στοιχεία της ταυτότητος, πρώτον.

Δεύτερον, οι εδώ ομογενείς-ορθόδοξοι ζουν μία πραγματικότητα διαφορετική από την ελλαδική (βλέπε τα παραδείγματα)

Τρίτον, εμείς καλούμαστε να επηρεάσουμε – συνδημιουργήσουμε – διαμορφώσουμε αυτή την πραγματικότητα μαζί με τους ανθρώπους μας.

Πολλές φορές ο μητροπολίτης μας λέει, πρέπει να γνωρίζουμε που βρισκόμαστε. Είναι η δύσκολη πρόκληση του κάθε ιερέως να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα και τις ανάγκες των πιστών. Κάποτε χρειαζόταν «μικρές πατρίδες» για τους Έλληνες πρώτης γενιάς, πού τους θύμιζαν Ελλάδα. Και οι επόμενες γενιές χρειάζονται εννοείται πατρίδες, άλλα οι ανάγκες και πραγματικότητες αυτών των γενιών διαφέρουν. Δεν αρκεί απλά η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας άλλα χρειάζεται η ενεργή συμμετοχή και διαμόρφωση αυτής. Ένας άλλος τίτλος βιβλίου χρησιμοποιεί μία αγαπημένη φράση του μητροπολίτου μας, «Εμείς στη Γερμανία». Όλοι μας έχουμε καθίσει κοντά του και ακούσει πώς πλέον 64 χρόνια στη Γερμανία αφουγκραζόταν την εδώ πραγματικότητα, τις ανάγκες των πιστών και διαμόρφωνε και διαμορφώνει την πραγματικότητα ολόκληρων γενεών. Εγώ προσωπικά δεν γνωρίζω άλλη εκκλησιαστική πραγματικότητα από αυτή του Γερμανίας Αυγουστίνου. Όταν λέει, «εμείς στη Γερμανία» νομίζω ότι πολλοί είναι αυτοί που ταυτίζονται. Πάντως όταν με ρωτάνε «καλά, που ζείς;» πλέον απαντάω αυτονόητα «εμείς εδώ στη Γερμανία».