ΔΕΠΥ ενηλίκων: Από την παρεξήγηση στην κατανόηση

Του Γιώργου Μυλωνά, MD, MSc (Ψυχίατρος–Ψυχοθεραπευτής με κλινική εξειδίκευση στη ΔΕΠΥ ενηλίκων)

Φιλοξενούμενο επιστημονικό άρθρο του Ψυχιάτρου-Ψυχοθεραπευτή Γιώργου Μυλωνά σχετικά με την αναγνώριση, τη διαγνωστική αξιολόγηση και τη διαχείριση της ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή.

Ένας ενήλικος ξεχνά ένα ραντεβού, αφήνει μια σημαντική δουλειά στη μέση και καθυστερεί ξανά να απαντήσει σε ένα μήνυμα. Οι συνέπειες είναι πραγματικές, τόσο για τον ίδιο όσο και για τους ανθρώπους γύρω του. Η ερμηνεία όμως χρειάζεται προσοχή. Όταν η συζήτηση σταματά στο «είσαι απρόσεκτος», χάνεται η δυνατότητα να καταλάβουμε τι δυσκολεύει αυτόν τον άνθρωπο και τι θα μπορούσε να τον βοηθήσει.

Η ενημέρωση για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων έχει αξία όταν μας βοηθά να θέσουμε καλύτερες ερωτήσεις. Οι εύκολες ετικέτες, είτε απορρίπτουν τη δυσκολία είτε τη βαφτίζουν αμέσως διάγνωση, αφήνουν το ουσιαστικό πρόβλημα ανεξερεύνητο.

Τι σημαίνει ΔΕΠΥ στην ενήλικη ζωή

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας, γνωστή και ως ADHD, είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Μπορεί να περιλαμβάνει επίμονες δυσκολίες προσοχής, υπερκινητικότητα ή παρορμητικότητα, με επιπτώσεις στη λειτουργικότητα. Στους ενηλίκους οι δυσκολίες μπορεί να φαίνονται στην οργάνωση, στην τήρηση υποχρεώσεων ή στις σχέσεις. Η υπερκινητικότητα μπορεί να εκφράζεται ως εσωτερική ανησυχία. [1]

Η διάγνωση στην ενήλικη ζωή προϋποθέτει συμπτώματα που έχουν αρχίσει στην παιδική ηλικία, ακόμη και αν τότε δεν αναγνωρίστηκαν. Ένα υποστηρικτικό περιβάλλον μπορεί να έχει περιορίσει τις συνέπειες, ενώ οι αυξημένες απαιτήσεις της ανεξάρτητης ζωής μπορεί να κάνουν τις δυσκολίες πιο εμφανείς. [1, 3]

Αυτό μας καλεί να κοιτάξουμε τη διαδρομή ενός ανθρώπου με περιέργεια και ακρίβεια. Αν η συζήτηση αφορά μόνο το σημερινό ξεχασμένο ραντεβού, δεν έχουμε αρκετές πληροφορίες για το πώς φτάσαμε ως εκεί.

Η κατανόηση ξεκινά από συγκεκριμένα παραδείγματα

Για μια οικογένεια, μια χρήσιμη αλλαγή είναι να συζητά τι ακριβώς συμβαίνει. Σε ποιο σημείο χάθηκε η προθεσμία; Είχε καταγραφεί η υποχρέωση; Ήταν σαφές το επόμενο βήμα; Τέτοιες ερωτήσεις βοηθούν να περιγραφεί το πρόβλημα και να δοκιμαστεί μια συγκεκριμένη λύση, χωρίς να προδικάζεται η αιτία.

Στη ΔΕΠΥ ενηλίκων, η απροσεξία, η δυσκολία οργάνωσης και η παρορμητικότητα μπορούν να επηρεάσουν την οικογενειακή καθημερινότητα. [1, 3] Ακολουθούν ενδεικτικά παραδείγματα:

·      Δουλειές του σπιτιού. Αναλαμβάνει να τακτοποιήσει την κουζίνα, αποσπάται από άλλη δουλειά και αφήνει την πρώτη μισοτελειωμένη. Ο σύντροφος που καλύπτει επανειλημμένα τις εκκρεμότητες μπορεί να νιώθει ότι σηκώνει δυσανάλογο βάρος.

·      Οικογενειακές υποχρεώσεις. Ξεχνά να απαντήσει στο μήνυμα του σχολείου ή να κλείσει ένα ραντεβού για το παιδί, όπως είχαν συμφωνήσει. Η επανάληψη μπορεί να οδηγήσει τον άλλο γονέα να αναλάβει και την ευθύνη της συνεχούς υπενθύμισης.

·      Χρόνος και καθυστερήσεις. Υποτιμά τον χρόνο προετοιμασίας και η οικογένεια περιμένει ξανά στην πόρτα. Η καθυστέρηση δημιουργεί πίεση και μπορεί να εκληφθεί ως αδιαφορία για τις ανάγκες των υπολοίπων.

·      Συζητήσεις και διαφωνίες. Χάνει μέρος όσων λέει ο σύντροφος ή τον διακόπτει πριν ολοκληρώσει. Ο άλλος μπορεί να αισθάνεται ότι δεν ακούγεται. Σε μια διαφωνία, μια παρορμητική απάντηση μπορεί να πληγώσει τον συνομιλητή και να κλιμακώσει την ένταση.

·      Οικογενειακά έξοδα. Κάνει μια αυθόρμητη αγορά χωρίς να ελέγξει τον κοινό προϋπολογισμό ή αφήνει έναν λογαριασμό να λήξει. Αυτό μπορεί να προκαλέσει οικονομική πίεση και διαφωνίες για τις κοινές αποφάσεις.

·      Αντικείμενα και ακαταστασία. Χάνει συχνά κλειδιά ή έγγραφα και ζητά βοήθεια για να τα βρει. Όταν αυτό καθυστερεί όλη την οικογένεια ή συνοδεύεται από επαναλαμβανόμενη ακαταστασία, μπορεί να γίνει αφορμή για εντάσεις.

·      Κοινός χρόνος. Απορροφάται σε μια δραστηριότητα και δυσκολεύεται να τη διακόψει στην ώρα που συμφωνήθηκε για το οικογενειακό τραπέζι ή για χρόνο με τα παιδιά. Οι υπόλοιποι μπορεί να νιώθουν ότι παραμερίζονται.

Τέτοια περιστατικά, από μόνα τους, δεν αποδεικνύουν ΔΕΠΥ και δεν εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Αξιολογούνται μαζί με το ιστορικό και τις δυσκολίες σε άλλους τομείς της ζωής. [1, 3]

Η κατανόηση δεν καταργεί την ευθύνη για τις συνέπειες μιας συμπεριφοράς. Δίνει όμως στη συζήτηση μια πρακτική κατεύθυνση. Αντί να επαναλαμβάνεται ο ίδιος καβγάς για ένα ξεχασμένο καθήκον, μπορεί να συμφωνηθεί πού θα καταγράφεται, ποιος θα το αναλάβει και πότε θα ελεγχθεί αν έγινε.

Η λύση χρειάζεται να συμφωνείται από κοινού, ώστε η οργάνωση να μη γίνεται μόνιμη δουλειά του άλλου συντρόφου.

Η ΔΕΠΥ επίσης δεν περιγράφει ολόκληρη την προσωπικότητα ενός ανθρώπου. Η συζήτηση μετά τη διάγνωση έχει νόημα να συνδέεται με τους προσωπικούς του στόχους και με τις δυσκολίες που θέλει να αλλάξει. [3]

Γιατί χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση

Το ότι αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε ένα βίντεο ή σε ένα ερωτηματολόγιο δεν αρκεί για διάγνωση. Η αξιολόγηση εξετάζει το ιστορικό από την παιδική ηλικία, τη διάρκεια των συμπτωμάτων και τις επιπτώσεις τους σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Χρειάζονται πραγματικά παραδείγματα και διερεύνηση άλλων πιθανών εξηγήσεων ή συνυπαρχουσών διαταραχών. [2]

Το πρότυπο αξιολόγησης AQAS του UK Adult ADHD Network περιγράφει μια αναλυτική κλινική συνέντευξη, με ανοιχτές ερωτήσεις και εξέταση της λειτουργικότητας. Η απλή συμπλήρωση μιας λίστας συμπτωμάτων δεν επαρκεί. [2]

Η προσεκτική αξιολόγηση προστατεύει από δύο κινδύνους: να παραμείνει μια πραγματική δυσκολία χωρίς αναγνώριση ή να αποδοθεί στη ΔΕΠΥ ένα πρόβλημα που χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση. Γι’ αυτό έχει σημασία να αναζητούμε επαγγελματία με σχετική εκπαίδευση και εμπειρία, και να καταλαβαίνουμε τι περιλαμβάνει η διαδικασία. [2]

Ενημέρωση για τους ελληνόφωνους του εξωτερικού

Για έναν ελληνόφωνο που ζει στο εξωτερικό, η ενημέρωση στη γλώσσα του μπορεί να προσφέρει έναν τρόπο να περιγράψει όσα τον δυσκολεύουν. Ένα άρθρο στα ελληνικά μπορεί, για παράδειγμα, να τον βοηθήσει να οργανώσει τις ερωτήσεις που θα θέσει σε μια υπηρεσία ψυχικής υγείας στη χώρα όπου κατοικεί.

Αν αποφασίσει να ζητήσει αξιολόγηση, είναι χρήσιμο να έχει συγκεντρώσει συγκεκριμένα παραδείγματα από τη ζωή του και όσα διαθέσιμα στοιχεία υπάρχουν από παλαιότερες εκτιμήσεις ή από την παιδική ηλικία. Η συζήτηση γίνεται πιο ουσιαστική όταν αφορά όσα συμβαίνουν στην πράξη, αντί για μια γενική δήλωση ότι «δεν μπορώ να συγκεντρωθώ». [2]

Η επιλογή υπηρεσίας χρειάζεται επίσης ερωτήσεις για τα προσόντα του αξιολογητή, το περιεχόμενο της εκτίμησης και τη συνέχεια της φροντίδας. Η διαδικτυακή πρόσβαση είναι χρήσιμη όταν συνδέεται με υπεύθυνη κλινική αξιολόγηση και σαφές πλαίσιο παρακολούθησης.

Η διάγνωση χρειάζεται να οδηγεί σε υποστήριξη

Μετά τη διάγνωση, το ζητούμενο είναι ένα σχέδιο που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του συγκεκριμένου ανθρώπου. Η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, ψυχολογικές παρεμβάσεις και αλλαγές στο περιβάλλον ή στην οργάνωση της καθημερινότητας. Οι επιλογές συζητούνται με τον θεράποντα και παρακολουθούνται ως προς το όφελος και τις δυσκολίες τους. [1, 3]

Ως ψυχίατρος, θεωρώ ότι η δημόσια συζήτηση για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων χρειάζεται να παραμένει συνδεδεμένη με αυτόν τον στόχο. Όταν ένας άνθρωπος μπορεί να περιγράψει τη δυσκολία του, να λάβει προσεκτική αξιολόγηση και να βρει κατάλληλη υποστήριξη, η ενημέρωση έχει αποκτήσει πρακτική αξία.

Πηγές

[1] National Institute of Mental Health. ADHD in Adults: 4 Things to Know. 2024.
https://www.nimh.nih.gov/health/publications/adhd-what-you-need-to-know

[2] Adamou M, Arif M, Asherson P, et al. The adult ADHD assessment quality assurance standard. Frontiers in Psychiatry. 2024;15:1380410.
https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1380410

[3] Royal College of Psychiatrists. ADHD in adults.
https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/adhd-in-adults

Σχετικά με τον συγγραφέα

Ο Γιώργος Μυλωνάς, MD, MSc, είναι ψυχίατρος–ψυχοθεραπευτής με κλινική εξειδίκευση στη διαγνωστική αξιολόγηση και θεραπευτική αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ ενηλίκων.

Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις Νευροεπιστήμες από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και έχει λάβει εξειδικευμένη εκπαίδευση στη ΔΕΠΥ ενηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο, μέσω του UK Adult ADHD Network (UKAAN).

Διατηρεί ιδιωτικό ιατρείο στα Τρίκαλα και παρέχει δια ζώσης και διαδικτυακές συνεδρίες, στα ελληνικά και στα αγγλικά. Στο κλινικό του έργο δίνει έμφαση στην ολοκληρωμένη αξιολόγηση, στη διαφορική διάγνωση και στην εξατομικευμένη θεραπεία, λαμβάνοντας υπόψη τις συνυπάρχουσες ψυχικές διαταραχές και τις δυσκολίες στην καθημερινότητα.

Περισσότερες πληροφορίες για τον συγγραφέα: doctor-mylonas.gr